حفاظت بناهای تاریخی ایران در دوره معاصر

حفاظت بناهای تاریخی ایران در دوره معاصر
عبداله نصرالهی/ مدرس دانشگاه

چکیده

دلایل حفاظت از بناهای تاریخی بر مبنای ارزش‌های دریافت شده از این آثار، بر هیچ کسی پوشیده نیست. اما شرایط حال حاضر حفاظت و مرمت در ایران نقطه مقابل این موضوع یعنی عدم حفاظت و مرمت را نشان می‌دهد. در این شرایط بجای استفاده از تجربیات گذشتگان در امر حفاظت، و نیز کمک به ارتقاء علم مرمت، از سبک و شیوه‌ای نامتعارف در حفاظت استفاده می‌کنیم.

با بررسی اجمالی تاریخ نحوه توجه به میراث فرهنگی در ایران و دیگر نقاط جهان متوجه این امر می‌شویم که هدف از حفاظت و یا تخریب آثار، متفاوت و با نیات مشخصی انجام می‌شده است.جای بسی تأمل است که علی‌رغم پیشرفت‌هایی که در عرصه حفاظت و مرمت بناهای تاریخی در دوره معاصر اتفاق افتاده است، چرا به بناهای تاریخی توجه نمی‌شود.

از دیدگاه ما شرایط حالِ حاضر حفاظت و مرمت بناهای تاریخی در ایران، بیانگر این مدعاست که ارزش و اهمیت این بناها آنطور که باید فهمیده نمی‌شود و حتی کار به جایی رسیده است که این آثار ارزشمند از صحنه روزگار محو می‌شوند. به تعبیری می توان گفت از «پاکسازی سبکی» به « سبک پاکسازی»_یعنی تخریب کامل آثار- رسیده‌ایم.

سبک پاکسازی(رویکردی نوین در حفاظت بناها و بافت‌های شهری تاریخی)

پاکسازی سبکی

در اواسط قرن نوزدهم میلادی، برای استفاده از اطلاعات بدست آمده از بنا یا اثر با ارزش تاریخی «پاکسازی سبکی» یکی از روش‌هایی بود که در حفاظت و مرمت بناها مورد استفاده قرار می‌گرفت و مضمون آن این بود که تمام الحاقات بنا در دوره‌های بعد از ساخت اولیه بنا، باید از اصل بنا پاک شود.

بعد از گذشت سالیان متمادی از این نظریه توسط ویوله لودوک فرانسوی، مباحث گوناگونی در حوزه مرمت بناهای تاریخی مطرح شد که هر کدام دارای موافقین و مخالفینی بودند.با توجه به پیشرفت هایی که در زمینه حفاظت از آثار ارزشمند فرهنگی در کشورهای مختلف حاصل می شد؛

به دور از هرگونه جبهه گیری در توجه به نظریه‌ای خاص، اهمیت حفاظت و مرمت بناهای تاریخی فارغ از هرگونه روش و سبک مشخصی، بیش از پیش معلوم می شد.حتی در دوره معاصر که آشفتگی در معماری و شهرسازی این سرزمین تاریخی با پشتوانه قوی فرهنگی، بیداد می کند.

تقاضای مرمت

رشد شتابان شهرنشینی، افزایش آهنگ مهاجرت و به تبع آن افزایش ناگهانی جمعیت، گسترش سریع کالبدی شهرها از یک سو، و پیش آمدن فزاینده نیازهای جدید در زندگی شهری از سوی دیگر، درک و تمایل و احساس تعلق شهروند به شهر و میراث فرهنگی و تاریخی آن را کاهش داده است؛ به همین جهت، به ندرت شاهد تقاضای مرمت، حفظ و حراست میراث ارزشمند معماری و شهر سازی گذشته هستیم.

برعکس، اگر تقاضایی از جانب شهروندان و حتی برخی مسئولان اجرایی شهر پیش کشیده می شود، صرفا در جهت نوسازی و بدون توجه به ارزش‌های ذاتی بنای تاریخی است. علت این امر را باید در تضاد مابین نیازهای زندگی جدید و مشکلات و کمبودهای بافت و ابنیه تاریخی؛ و نیز آگاهی نسبت به ارزش های موجود در این بافت ها جستجو کرد.

در دوره معاصر، همیشه و همه جا صحبت از ارزش‌ها و حفاظت از میراث فرهنگی می‌شود ولی در واقع و در عمل، چنین چیزی وجود ندارد. بنابراین باید بین ارزش‌های واقعی آثار تاریخی و تصوری که به جهت سوء استفاده‌های اعمال شده از آن در جامعه ایجاد شده تفکیک قائل شده و در جهت تبیین هر یک از آنها برای جامعه امروز ایران کوشید تا تصویر تیره ایجاد شده اصلاح گردد.

آثاری که می توانستند به عنوان میراثی کهن یادآور خاطرات گذشته یک سرزمین باشند، اما اکنون اثری از آن ها باقی نمانده. شاید بهتر باشد به مانند سخن جان راسکین عمل کنیم که می گفت:

« حفاظت بناهای یادواره ای گذشته، یک مسئله سهل و آسان نیست. ما حق نداریم به آن دست درازی کنیم؛ آنها به ما تعلق ندارند. بخشی از آنها به کسانی تعلق دارند که برپایشان داشتند، و بخشی هم از آنِ همه نسل هایی است که بعد از ما خواهند آمد».

وندالیسم و تخریب عمدی

به اعتقاد بسیاری از کارشناسان ادامه روند بی توجهی به «صاحبان بناهای تاریخی» و نبود اعتماد مردم به میراث فرهنگی باعث ترویج «وندالیسم و تخریب عمدی» آثار تاریخی می شود. آنها معتقدند زمانی این مشکل به صورت ریشه ای حل خواهد شد که اداره میراث فرهنگی، مشارکت و همراهی مردم را جلب کرده باشد.

اغلب این صاحب نظران به آموزش کودکان در حوزه میراث فرهنگی تاکید کرده و خواستار آگاه سازی، مداخله و مشارکت مردم برای حفظ بناهای تاریخی هستند. آشنایی جامعه با میراث فرهنگی یکی از وظایف آموزش و پرورش و رسانه‌های عمومی است که باید در این زمینه به شهروندان آگاهی بدهند.

جدای از آموزش و مشارکت، اعتماد سازی برای مردم از سوی اداره میراث فرهنگی نیازی است که هیچ گاه به آن پرداخته نشده است؛ اگر مردم حس کنند این دستگاه، متولی مشکلات آنها را درک کرده و به آن اهمیت داده وبرای حفظ بناهای قدیمی که تاحدودی فرسوده شده راه حل منطقی ارائه می کند، در حفظ این آثار تاریخی کوشا خواهند بود.