توسعه شهری بر مبنای حفاظت از بافتهای تاریخی
عبداله نصرالهی/مدرس دانشگاه
دی ماه 1399
چکیده
فرايند توسعه شهري و روند تغييرات بافت به ويژه در مناطق تاريخي و مركزي شهرها غالباً با دو رويكرد عمده مواجه بوده است: از يك سو، گرايش و تمايل به حفاظت و نگهداري از بافت و عناصر ارزشمند. و از سوي ديگر موج تفكر نوسازي و بازسازي توام با مداخلات مستقيم و كلان مقياس در اين محدودهها.
رويكرد به نوسازي عمدتاً با پشتوانههاي سياسي و اقتصادي در اولويت و برتري نسبت به حفاظت و نگهداري از ثروتهاي فرهنگي قرار داشته است. تفاوت در نحوه عمل متوليان متاثر از شيوه ارزشگذاري آثار و ابنيه منجر به پديداري رويكردها و سبكهاي جديدي در مواجهه با اين پديده گرديد.در هر صورت ، با هر دیدگاه و منطقی؛ ما نیازمند برقراری یک تعامل دو سویه بین حفاظت از ارزشها و فرآیند توسعه شهری در دوره معاصر هستیم.
ارزش زبان مشترک توسعه و حفاظت
در بررسی واژه «ارزش»، بدلیل اهمیت و نقش تعیینکننده این موضوع در تدوین برنامه و طرح های مرمت معماری وشهری و نیز موضوعات مدیریتی، بنظر میآید نیاز به توجه و بازشناسی بیشتر این مهم هستیم. از طرفی «ارزش» را میتوان زبان مشترک دو گروه از افراد تأثیرگذار در حفاظت و مرمت بناهای تاریخی در دوره معاصر دانست؛ اول متخصصین حوزه مرمت و دوم مردم بعنوان مالکین و استفاده کنندگان از بناها. بنابراین اگر تعریف درستی از این واژه به لحاظ کاربردی و راهبردی آن نشود؛
در حوزه مرمت معماری خلل وارد شده و موضوع مهم «مشارکت مردمی» در حد تئوری باقی مانده و در حوزه اجرا ، راه به جایی نخواهد برد. برنارد فیلدن به این موضوع اشاره میکند که:« انتخاب هدفهای خاص چگونگی مواجهه و میزان دخالت در اموال اعم از منقول و غیر منقول مستقیما بستگی به ارزشهائی دارد که توسط جامعه برای اموال فرهنگی مختلف تصویب شده است».
توسعه پایدار
اگر به موضوع “توسعه پایدار” به عنوان امری “ارزشی” نگریسته شود، آنگاه ارزشهای نهفته در بافت تاریخی شهرها، میتواند زبان مشترک ما برای حفاظت و توسعه توأمان میباشد. ارتباط شاخصهای توسعه پایدار و ارزشهای بافت تاریخی، ارتباطی نزدیک و معنادار است که متأسفانه کمتر به آن توجه شده است ارزشهای نهفته در بافتهای تاریخی میتواند مفاهیم توسعه پایدار را بازگو کند.
مشخصه اصلیحفاظت مدرن
مشخصه اصلیحفاظت مدرن، دگرگونی بنیادین ارزشها درجامعة معاصر است که دربردارندة الگویی مبتنی بر نسبیت، و نیز مفهوم جدید تاریخمندی است. اعمال سیاستهای حفاظتی به نواحی وسیع، به معنی تلفیق ارزشهای میراثی با فرآیند برنامهریزی است که خود مستلزم آماده بودن مردم برای شناخت این ارزشها است. این فرآیند، خالی از آسیب دیدن احتمالی ویژگیهای تاریخی در بافت شهری، یا سنتهای جاری در زندگی اجتماعی نیست.
درهر حال، ارزشها به جامعه وابسته بوده و مستلزم نوزایی مستمر به عنوان بخشی از فرآیند آموختن هستند. همین انتساب برخی خصوصیات به اشیاء یا به محیط زیست، توسط اجتماع است که آن ها را ارزشمند می کند.
این خود، حفاظت از میراث فرهنگی را بیش از پیش در آینده منوط به فرآیند آموزش میکند که ارتباط و نوزایی مستمر ارزشها در درون جوامع، از پیش نیازهای بنیادین آن است.
ضروري است كه تصميمات درباره آينده بافت شهری بر پايه ادراك شخصي از محيط تاريخي اتخاذ شوند.
اين امر بخشي از برنامه جامع و فرآيند پيشروي طرح را تشكيل ميدهد. در اولين مرحله و به ويژه پيش از اين كه هر گونه برنامهاي براي مرمت يك منطقه طراحي شود، ميبايست محيط تاريخي را مورد ارزيابي قرار داد. در اين ارزيابي بايد ارزش محيط تاريخي وسيعتر را نيز به اندازه تعيين ارزشهايي كه از طريق فهرستبندي، برنامهريزي يا حفظ طراحي منطقه مورد حمايت قرار ميگيرند، در نظر گرفته شود.
شيوههايي نظير تشخص، برنامهريزي حفاظتي، ارزيابي اثر و ارزيابي باستانشناسي وجود دارند كه به پيشروي اين فرآيند كمك ميكنند.ديدگاهي عميق براي آينده – الهامبخش مردم است و آنها را به شركت در اين پروژهها ترغيب ميكند.احترام به چيزهايي كه اكنون موجود هستند – اطمينان يافتن از اينكه مكانهايي كه براي مردم ارزنده هستند، در آينده حفظ خواهند شد.
